ئارام كاكهى فهلاح
"چیرۆكنووسى ئێمه پێویستی بههێزێكی سیحرییه تا لهو
فرمێسكه ڕووت و پاڵهوانه چهقیوانه ڕزگارى ببێت"
ئهو بۆشاییى گهورهیهى له نێوان نووسهرى ئێمه و خوێنهردا و به تایبهتیش
لهلاى چیرۆكنووسهكان وخوێنهرهكانیان دروست بووه، جێگاى لهسهر وهستان و
ههڵوهسته كردنه، ئێمه لهو بارهیهوه چیرۆكنووس ئارام كاكهى فهلاح مان
دواند:
گفتوگۆى: توانا ئهمین
* پێتانوایه نووسینى چیرۆك تواناى ڕزگاركردنى بابهت و كارهساتى ههیه
لهفهوتان؟ خهمى چیرۆك ههر
ئهوهندهیه؟ ئهگهر ئهدهب ئهمه نهكات، جگه لهمێژوو هێزێكى تر ههیه
ئهمهى پێبكرێت؟
ئارام كاكهى فهلاح: چیرۆك و مێژوو دوو سیمای جیاوازی كارهساتهكان و
بابهتهكان ئهنووسنهوه. مێژوو دێ و ههندێ ڕوداو بابهتی سهركهوتن و
ژێركهوتنمان بۆ ئهنووسێتهوهو ئهیكاته دۆكۆمێنت، بهڵام گهر چیرۆك
ههمان شتی وای كرد له هونهری خۆی ئهكهوێت. چیرۆك كاری بهسهر دۆكۆمێنت
كردنی ڕووداوهكانهوه نییه، بهبڕوای من چیرۆك زیاتر خهریكی
بهدۆكۆمێنتكردنی (یادهوهرییه)، من لێرهدا پێم باشتره یادهوهری
بهكار بێنم چونكه له ههناوی یادهوهریدا ههم مێژوو و ئهگهرهكانی
مێژوو ئامادهن و ههم ئهگهرهكانی فهنتازییایهك كهههوڵی گۆڕینی
ئهو كارهسات و ڕوداوانه ئهدات و نایهڵێ بهو زهقییه دهركهون و
بێنه مهیدان و كهمێك جوانیان ئهكات و دهرگا و ئاسۆی تریان بۆ
ئهكاتهوه. چیرۆك خهمی زۆره، یهكێ لهوانه ئهوهیه كه چیرۆك دێ
پێمان ئهڵێ ئاینده به مێژوو و ئامارهكانی مهخهڵهتێن چونكه
ڕووداوهكانی ناو مێژوو كهسانێك ئهینووسنهوه كه هێزێكی سیاسییان
لهپشتهوهیه و جهبر و بهرژهوهندییهكی تایبهتی ئهیانجوڵێنێ
بهڵام ڕووداوهكان له چیرۆكدا ئهبێ كهسانێك وێنای بكهن كه پڕن
لهجوانی و فهنتازییا. ئهوهشت بیر نهچێ كهسهیر كردنی كورد بۆ مێژوو و
ڕووداوهكانی ناوی ههمیشه سهیركردنێك بووه بۆ سیمای خوێناوی خۆی، بۆ
ژێركهوتنهكانی و چهوساندنهوهی لهلایهن دراوسێ
دڵڕهقهكانییهوه، ئهو ههموو شهڕ و پێكدادانه له مێژووی ئێمهدا
نایهڵن مێژوو به جۆرێكی تر ببینین و بینووسینهوه، لهههمان كاتیشدا
ڕێگرێك بووه لهبهر دهم نووسهرانا به جۆرێكی تر وێنای بكهن. كهچی
ئهبینی بیریاران و نووسهرانی ئهوروپا زۆریان ڕۆژ بهڕۆژ بهسهر مێژووی
خۆیدا ئهچێتهوهو دهمێكه بۆیان دهركهوتووه كه نووسینهوهی
مێژوو بهبێ ئهو رووداوانهی ناو ئهدهب و فهنتازیای ئهدهب
نووسینهوهیهكی نووقسانه، تهنانهت ههندێ لهبیریارانی
سهركهوتنهكانیان بههیچ لهقهڵهم ئهدهن لهو بڕوایهدان كه
سهركهوتنێك لهسهر ئێسك و پرووسكی مرۆڤهكان بینا كرابێ شتێ نییه مایهی
شانازی مرۆڤی سهر ئهم زهوییه بێ. بهڵام ئیتر ئهمهكاتێكی زۆری ئهوێ
تا لای ئێمه ماناكانی بگۆردرێت چونكه ئێمهتا ئێستاش برینهكانمان ساڕێژ
نهبوون، بۆ دراوسێ دڵڕهقهكانیشمان دیسان كاتێكی زۆری ئهوێ تا بهمێژووی
خۆیاندا بچنهوه.
* چۆن سهیرى توانستى چیرۆك نووسى كورد دهكهیت؟ قهرزار نین لهئاست ڕوداوى زۆر
گهوره؟ كوا ئێمه ڕۆمانێك، دوو نۆڤلێت، چوار چیرۆكمان ههیه لهسهر شهڕى
خوێناوى ههشت ساڵهى ئێران- عێراق؟ ئهمه لهكاتێكدا بهشێكى زۆرى خێڵى ئهدیبانى
ئێمه ئهو ڕۆژانه سهربازى ئهو جهنگه بوون؟
ئارام كاكهى فهلاح: من ئهتوانم بێ دوودڵی یهكسهر به نهخێر وهڵامی
ئهم پرسیاره بدهمهوه. نهخێر نووسهرانی ئێمه قهرزار نین لهئاست
شهڕی عێراق و ئێران كهبۆچی ڕۆمانێك یان چهند چیرۆكێكمان بۆ ئهو شهره
درێژه ههشت ساڵییه نییهو زۆر بڕواشم بهوه نییه كه زۆربهی
ئهدیبانی ئێمه سهربازی ئهو جهنگه بووبن، ههندێكی كهم سهربازیش
بووبێ سهربازێكی ڕاستهقینه نهبووه و به دڵ شهڕی نهكردووه و
ههمیشه خهونی به مۆڵهت وهرگرتنێكهوه بینیووه تا ڕا بكات و خۆی لێ
بدزێتهوه. له ڕاستیدا له ههناوی كۆمهڵگای ئێمهدا هێزێكی سهیر
ههبوو كهقهت بڕوای بهوه نهبووه كه ئهو شهڕه شهڕی كورده و
ئهبێ بیكات، ئهمه شهڕێك بوو كهبوو بوو بهتووش مرۆڤی كوردهوه و تێێ
كهوتبوو، كورد پێش ئهو شهڕهبهدرێژایی مێژوو خهباتی ئهكرد بۆ
مانهوه، شهڕێكی خوێناویتر له یادهوهریماندا ههبوو بۆیه كهس
نههات بیكاته شهڕی خۆی. نووسهرانی كوردیش نههاتن بیكهن بهبابهتی
ئهفراندن ڕهنگه ئهمه بۆ نووسهرێكی عهرهبی عێراقی یان ئێرانی زیاتر
جێگای تێڕامان بێ، لهلای خۆشمان چهند چیرۆكێك نووسران به دڵم نهبوون،
بهڵام چیرۆكێكی قازی ڕهبیحاوی، نووسهری گهورهی ئێرانیم خوێندهوه
بهناوی چاڵ كهله1982 دا نووسیبووی، ههتا بڵێی سهرسام بووم به
جوانییهكهی.
*چیرۆكى كوردى لهناوهڕاستى ههشتاكانهوه نوێبونهوهى بهخۆیهوه بینى ئهم
گۆڕانه لهزمان، ڕووداو، گرێچنى، بابهت، دواجار فۆرم، لهنهوهدهكاندا چووه
لوتكه، ئهوهى جێى سهرنجه ههموو ئهم گۆڕانانه لهئاست فرۆش و خوێندنهوهى
چیرۆكدا كورتى هێنا، ئێوه پێتان وایه ئهو فیراقهى نێوان خهڵكى ئێمهو چیرۆك
پهیوهندى به چیرۆكنووسانهوه ههیه؟ یان نهخێر بۆخۆى ئهدهب هى نوخبه و
چیرۆك نوخبهویترینیانه؟
ئارام كاكهى فهلاح: جارێ با لهوێوهدهست پێ بكهم كه ئهڵێیت چیرۆكی
كوردی خوێنهری نییه، ڕاست ئهكهیت ئێمه خوێنهرمان نییه بهڵام نهك
لهبهر ئهوهی كهخهڵكی تاقهتی خوێندنهوهیان نییه یان تهممهڵن
و شتی لهو بابهتهیان كتێب و ڕوژنامه و گۆڤار ناكڕن، نا بهبڕوای من
لهبهر ئهمانه نییه، لهڕاستیدا ئێمه خوێنهرمان نییه لهبهر
ئهوهی كه چیرۆكی باشمان نییه، زۆربهی زۆری چیرۆكی كوردی هێنده خراپه
كه شایانی ئهوه نییه بخوێنرێتهوه. من ئێستا لهو بڕوایهدام كه
خۆێنهرمان نهبێ هی ئهوهیه كه دهقی چیرۆكی جوانمان نییه. با ههندێ
نووسهیش گلهیی لهوه بكهن كه خوێنهر له چیرۆكهكانیان ناگات،
بهبڕوای من ههڵهیه داوا له خوێنهران بكهین له فێڵهكانی نووسین و
نهێنییهكانی چنین و جوانییهكانی بیناكردن و بهرههمهێنانی مانا و
بهكارهێنانی تهكنیك بگهن، هیچ چیرۆكنووسێكی جیهانی ههڵهی وا ناكات شتی وا
داوا بكات، بێگومان ئهم قسهیه تهوس و تهعلیق نییه له كهس یان وا
تێنهگهن كه من لهگهڵ نووسینی سادهدا بم بۆ خوێنهر، نهخێر، بهڵام
دواجار ئێمهی نووسهر كه بمانهوێ بهسهربهستی و بهدڵی خۆمان بنووسین،
ئهبێ ههمان ماف بدهینه خوێنهر ئهویش سهربهست بێ له
خوێندنهوهی، سهربهست بێ لهوهی به دڵی بێ یان نا، گهر خوێنهر
چیرۆكێكی وا نهبینێ كه چێژی لێ وهرگرێ، خهون و فهنتازیاكانی،
ئازادییهكانی، ئازارهكانی، زهردهخهنه و یادهوهرییه شیرین و
تاڵهكانی لهپاڵهوانهكاندا نهبینێتهوه، چی بكڕێ و چی بخوێنێتهوه
پێم ناڵێی؟ بۆ نوێ بوونهوهی چیرۆكی كوردیش لهناوهڕاستی ههشتاكان و
سهرهتای نهوهدهكاندا، من وای نابینم كهئهو گۆڕانه گهورهیهی
بهسهرا هاتبێ، ئێمه زۆرمان ههر درێژهمان بهو فرمێسك و پرسهیه دا
كه له نهوهكانی پێش خۆمانهوه بۆمان مابۆوه، لێرهوه نووسهری
ئێمه پێویستی بههێزێكی سیحرییه لهو فرمێسكه ڕووتانه و ئهو شین و ڕۆڕۆیه
و ئهو پاڵهوانه چهقیوانه ڕزگاری بێ، چونكه به ههموو مێژووی
ئێمهوه لكاوه، من له لای خۆمهوه پێش نووسینی چیرۆكی ( نووسینهوهی
دڕك) و (ئهو پیاوهی بوو بهبهرد) دوو ساڵ له نووسینی چیرۆك وهستام،
وهستام و سهرلهنوێ كهوتمهوه خوێندنهوهیهكی قووڵی سهرتاپای
چیرۆكی كوردی، ههر لهچیرۆكهكانی وهك(لهخهوما)، كۆمهڵهی
(كوێرهوهری)، (شهبهنگهبهڕۆژ)، (دڵداری و پهیمان)و (پێكهنینی
گهدا)و (لێوی ئاگرین)هوهتا (گهلهگوورگ)و كۆمهڵهی (تهنیایی)و
(پیرهپهپوولهكانی ئێواران)و (دووربین)و (سێبهری ئهسپهشێ)و زۆربهی
زۆری چیرۆكی نهوهی نهوهدهكان، سهیرم كرد چیرۆكی كوردی ههتا بڵێی
غهمگین و بێڕهنگه، پڕه له فرمێسك و پاڵهوانێ كه تهواو تهسلیمی
چارهنووسی خۆیانن و چهقیون لهناو ڕووداوهكاندا. ههندێ لهو چیرۆكانهی
كه له ههشتاكاندا پێیان سهرسام بووم ئێستا ههست ئهكهم بهو
شێوهیه بۆم ناخوێندرێنهوه. بێگومان ههندێ چیرۆك ههن كهژیانی واقعی
دهرهوه وزهیهكی سیحری و سهرسوڕهێنهری پێ ئهبهخشن و جوانی
ئهكهن، نموونهش لهوانه ههردوو چیرۆكی(دووربین)و (دیدهنی)، من
لێرهدا ههرچهنده ئهوهم لهبهرچاوه كه لهسهر نووسین و
بڵاوكردنهوهی ئهم جۆره چیرۆكانه لهو كاتهدا ژیانی نووسهر
ئهكهوته مهترسییهوه، بهڵام لێرهدا مهبهست ئهوه نییه،
بهڵكو مهبهست ئهوهیه كه جوانی چیرۆك ئهوه نییه له
دهرهوهڕا بۆی بێ، بهڵكو تێكستی جوان ئهو تێكستهیه كه
دهرهوهی خۆی جوان ئهكات. ههر وهك مۆمێك كه بهوهوه جوانه كه
تیشك و ڕوناكی ئهبهخشێته دهرهوهی خۆی، تێكستی جوانیش ئهبێ ئهو
خهمهی ههبێ. دهق ئهو دهقهیه كه دهرهوه دهوڵهمهندی
ناكات، بهڵكو به پێچهوانهوه دهرهوهی خۆی دهوڵهمهند ئهكات و
ڕهههندی بیركردنهوهی تر و دهرگای تر ئهكاتهوه، چونكه ههچ
چیرۆكێك كه جوانی له دهرهوهی خۆی مژی ئهوا دوای نهمانی ئهو
دهوروبهره ئیدی چیرۆكهكه ئهو وزهو سیحرو جوانییهی نامێنێ، من ئێستا
دوای زیاتر له بیست ساڵ جارێكی تر دووربینم خوێندهوه، دیدهنیم
خوێندهوه، سهیرم كرد نه دووربین لام ئهو چیرۆكهی جارانهو
نه(خاوهر)ی دیدهنیش ئهمگرێنێ، سهیرم كرد چیرۆكهكانی
كۆمهڵهی(تهنیایی) جگهلهكۆمهڵێك پاڵهوان كه له گریان زیاتر هیچی
تریان پێ نییه بیدهنه خوێنهر و دهرهوهی خۆیان، فرمێسكێك كه هیچ شتێ
ناخهنه سهر ئهم دونییایه و پاڵهوانێكن كه بهتهواوی تهسلیمی
چارهنووسی ڕهشی خۆیانن، ههر تهواو وهك ئێمهی گهنجی ئهوسا، هیچ
جیاوازییهكم له نێوان ئێمه و پاڵهوانهكانی (تهنیایی) دا نهبینی. ئهو
چیرۆكانه كۆپی كردنی ئێمهبوون بۆ ناو لاپهڕهكان، بهڵام ئهو نووسهره
ئازیزانه چونكه نووسهرێكی بهتوانا بوون، ئهو كۆپیانهش كۆپییهكی چاك
بوون، من ئهو دوو نووسهرهم بۆیه به نموونه هێنایهوه، چونكه دوو
نووسهری چاكی ئێمهن و كارێكی زۆریان ههبوو لهسهر نهوهی تازه،
بۆیه چ كۆپی كردنی واقع و چ چاوانی تهڕ و پڕ فرمێسك و پاڵهوانی تێك شكاو لای
نهوهی ئێمه ههر ماوهو نهبۆته پرسیارێكی گهورهو جدی، بۆیه بڕوا
ناكهم وهك تۆ ئهڵی چووبێته لووتكه، كهمێ گۆڕان له فۆڕم و بابهتدا
نایباته لووتكه، كوا تهكنیك؟ كوا گێرانهوهو چیرۆك؟ سهیركردنیشمان بۆ
زمان كوا گۆڕاوه؟ له ڕاستیدا مهسهلهی زمان لهناو چیرۆكدا هێنده زل
كراوه كه ههموو لایهنهكانی تری چنین و تهكنیك و بابهتی كردۆته
پهراوێزهوه، زمانێكی جوان و پاراو لای ئێمه زمانێكی ئینشاییه كه
بستێك بڕ ناكات و ههر بۆ بهیانی بیر ئهچێتهوه، زمانی پاراو لهوێوه
سهرچاوه وهرئهگرێ كهنووسهر بێ و لهڕستهكانیدا وشهی وا
بهكاربهێنێت كه كهم كهس لهماناكانی ئهگات و لهشوێنێ، له
لادێیهك، له كونجێكی كوردستانا بهكار ئههێنرێ كه زۆربهی خهڵكی شار
نهیانبیستووه، جا ههندێ نووسهر دێن و ئهم جۆره وشانه ئهخهنه
ناو نووسینهكهیانهوه و ناتهواوی چیرۆكهكانی خۆیانی پێ ئهشارنهوه.
لهجیاتی ئهوهی تهكنیكێكی تازهو سهرنجڕاكێش بهكاربێنن، دێن و چهند
وشهیهكی لهو بابهته دهئاخنه ڕستهكانیانهوه و خوێنهری پێ
چهواشه ئهكهن، له ڕاستیدا ئهم سهیركردنهی ئێمهش بۆ زمان
مێژووییهكی دێرین و خوێناوی لهههناو خۆیدا ههڵگرتووه، پاراستن و
مانهوهی زمانی كوردی و شهڕی نووسهرهكانی لهگهڵ دوژمنهكانیدا كه
ئهیانهوێ بیسڕنهوه، من لێرهدا پێم باشتره سهرپێییانه قسه
نهكهم و له سیاق و رهوتی مێژوویی خۆیدا باسی بكهم بۆ ئهوهی
نهكهومه ههڵهوه، گومانی تیا نییه كه نووسین به كوردی ڕۆژێ
لهڕۆژان، وهك شتێكی پیرۆز سهیر كراوه، وهك تفهنگێك كه كهسێك
ههڵیئهگرێت و پارێزگاری لهمانهوهی خۆی و نهتهوهكهی ئهكات و دژ
به دوژمنهكانی ئهجهنگێ، جهنگێ كه نووسهرانی بهقهڵهم شهڕیان
كرد و هێنده درێژهیان پێ دا و هێنده كاغهزیان پێ ڕهش كردهوه كه
ناخۆش بوو، به جۆرێ كه نایانهوێ لهوه بگهن كه ئێستا ئهم
تێروانینه بۆ زمان گۆڕاوه و ئهوان نهیانهوێ لهوه بگهن و نایانهوی
بگۆڕدرێ. له ڕاستیدا جوانی زمان لهو مانایانهوه دێ كه دێرهكان له
ههناوی خۆیاندا ههڵیئهگرن و دروستی ئهكهن و ئهیبهخشنه
دهرهوه، ئاسۆی تر و مانای تری پێ ئهدۆزنهوه و له ڕووحماندا
ماوهیهكی زیاتر ئهیهێڵنهوه.
ئهم گفتوگۆیه لهژماره(6) رۆژنامهى رۆژنامهدا بلاَوكراوهتهوه.